Konferencja Dietetyka w praktyce

Prehabilitacja onkologiczna – jaka jest rola dietetyka w przygotowaniu pacjenta do zabiegu?

W onkologii klinicznej coraz większą uwagę poświęca się nie tylko samemu leczeniu, ale również kompleksowemu przygotowaniu pacjenta do zaplanowanych interwencji chirurgicznych. Prehabilitacja onkologiczna stanowi wielodyscyplinarne podejście, które ma na celu optymalizację stanu funkcjonalnego, żywieniowego i psychicznego pacjenta przed zabiegiem operacyjnym. Dietetycy kliniczni odgrywają w tym procesie kluczową rolę, ponieważ stan odżywienia bezpośrednio wpływa na przebieg operacji, proces gojenia ran oraz ryzyko powikłań pooperacyjnych.

Prehabilitacja onkologiczna – dlaczego jest potrzebna?

Prehabilitacja to zorganizowany program interwencji stosowanych w okresie między rozpoznaniem choroby nowotworowej a rozpoczęciem leczenia operacyjnego. Jej głównym celem jest poprawa rezerw fizjologicznych organizmu, co przekłada się na lepszą tolerancję zabiegu i szybszą rekonwalescencję. Program prehabilitacyjny obejmuje zazwyczaj cztery główne komponenty: trening fizyczny, interwencję żywieniową, wsparcie psychologiczne oraz edukację pacjenta.

Prehabilitacja pacjenta onkologicznego – przygotowanie dietetyczne

Niedożywienie dotyka nawet 30-80% pacjentów onkologicznych w zależności od lokalizacji nowotworu, a jego obecność znacząco pogarsza rokowanie i wydłuża hospitalizację. Dlatego właściwe przygotowanie żywieniowe pacjenta przed planowanym zabiegiem chirurgicznym nie jest opcją, lecz koniecznością terapeutyczną, która może wpłynąć na sukces całego leczenia.

Z perspektywy dietetyka klinicznego najistotniejszym elementem jest oczywiście komponent żywieniowy, który powinien być ściśle zintegrowany z pozostałymi działaniami. Warto podkreślić, że prehabilitacja różni się od tradycyjnego podejścia do przygotowania przedoperacyjnego tym, że jest procesem aktywnym i wielowymiarowym, a nie jedynie serią rutynowych badań i zaleceń. Pacjent staje się aktywnym uczestnikiem procesu terapeutycznego, co dodatkowo wpływa na jego motywację i zaangażowanie w leczenie.

Przygotowanie pacjenta do operacji onkologicznej – ocena stanu odżywienia jako punkt wyjścia

Przed rozpoczęciem jakiejkolwiek interwencji żywieniowej konieczne jest przeprowadzenie kompleksowej oceny stanu odżywienia pacjenta. W praktyce klinicznej wykorzystuje siędo tego celu kilka walidowanych narzędzi:

• NRS-2002 (Nutritional Risk Screening) – rekomendowane przez ESPEN jako narzędzie przesiewowe w szpitalach.
• PG-SGA (Patient-Generated Subjective Global Assessment) – szczególnie przydatne w populacji onkologicznej.
• MUST (Malnutrition Universal Screening Tool) – stosowane głównie w opiece ambulatoryjnej.
• Ocena składu ciała – za pomocą bioimpedancji elektrycznej (BIA) lub antropometrii.

Terapia żywieniowa w onkologii musi być poprzedzona dokładną oceną, która uwzględnia nie tylko aktualne BMI czy masę ciała, ale przede wszystkim dynamikę zmian masy ciała, obecność objawów wpływających na spożycie pokarmów oraz ocenę masy mięśniowej. Utrata masy ciała przekraczająca 5% w ciągu ostatnich 3 miesięcy lub 10% w ciągu 6 miesięcy jest istotnym wskaźnikiem niedożywienia wymagającym natychmiastowej interwencji.

Równie ważna jest ocena biochemiczna, obejmująca parametry takie jak: albumina, prealbumina, transferryna, całkowita liczba limfocytów oraz parametry stanu zapalnego (CRP, IL-6). Należy pamiętać, że u pacjentów onkologicznych często obserwujemy stan przewlekłego zapalenia, który wpływa na metabolizm białka i może maskować rzeczywisty stan odżywienia.

Żywienie pacjenta onkologicznego przed operacją – strategie interwencji

Przygotowanie pacjenta do operacji onkologicznej wymaga precyzyjnego określenia zapotrzebowania na energię i składniki odżywcze. W przypadku pacjentów onkologicznych standardowe wzory mogą być niewystarczające ze względu na zmieniony metabolizm związany z obecnością nowotworu oraz stanem zapalnym.

Ogólne zalecenia dotyczące zapotrzebowania przedstawia poniższa tabela:

Immunonutrycja jako element prehabilitacji

Rola dietetyka w leczeniu nowotworu wykracza poza standardowe bilansowanie diety i obejmuje również stosowanie specjalistycznych składników o działaniu immunomodulującym. Immunonutrycja to strategia żywieniowa polegająca na wzbogaceniu diety w substancje wpływające na odpowiedź immunologiczną i zmniejszające nasilenie reakcji zapalnej.

Do kluczowych składników immunonutrycji należą:

1. Kwasy tłuszczowe omega-3 (EPA i DHA) – wykazują działanie przeciwzapalne, mogą zmniejszać utratę masy mięśniowej i poprawiać apetyt. Zalecana dawka to 1,5-2 g EPA dziennie.
2. Arginina – aminokwas warunkowo egzogenny, który wspiera syntezę kolagenu, poprawia gojenie ran i moduluje odpowiedź immunologiczną. Dawka: 12-18 g/dobę.
3. Nukleotydy – wspierają proliferację komórek układu immunologicznego i regenerację błony śluzowej przewodu pokarmowego.
4. Glutamina – główne źródło energii dla enterocytów i limfocytów, chroni integralność bariery jelitowej.

Badania¹ wskazują, że stosowanie diet wzbogaconych w te składniki przez 5-7 dni przed zabiegiem operacyjnym może zmniejszyć częstość powikłań infekcyjnych oraz skrócić czas hospitalizacji. W praktyce wykorzystujemy do tego celu zarówno specjalistyczne preparaty doustne, jak i modyfikację diety naturalnej.

Terapia żywieniowa w onkologii – praktyczne aspekty

Indywidualizacja zaleceń dietetycznych

Każdy pacjent onkologiczny wymaga indywidualnego podejścia uwzględniającego lokalizację nowotworu, planowany rodzaj zabiegu, współistniejące choroby oraz preferencje żywieniowe. Żywienie pacjenta onkologicznego przed operacją powinno być elastyczne i dostosowane do aktualnych możliwości i tolerancji pacjenta.

W przypadku nowotworów przewodu pokarmowego szczególnie istotne jest:

• modyfikacja konsystencji pokarmów przy dysfagii,
• stosowanie małych, częstych posiłków przy uczuciu szybkiego nasycenia,
• unikanie produktów drażniących przy zapaleniu błon śluzowych,
• odpowiednie nawodnienie organizmu.

Suplementacja w onkologii

Gdy dieta naturalna nie pokrywa zapotrzebowania, konieczne jest włączenie suplementacji doustnej. Preparaty odżywcze dostępne na rynku różnią się składem, gęstością energetyczną i przeznaczeniem. Jako dietetycy powinniśmy umieć dobrać odpowiedni preparat uwzględniając:

• zapotrzebowanie energetyczno-białkowe pacjenta,
• obecność specyficznych niedoborów,
• tolerancję przewodu pokarmowego,
• preferencje smakowe pacjenta,
• aspekty ekonomiczne.

Przygotowanie pacjenta do operacji onkologicznej często wymaga zastosowania preparatów wysokobiałkowych lub wzbogaconych w składniki immunomodulujące, szczególnie u osób z już istniejącym niedożywieniem.

Żywienie dojelitowe i pozajelitowe w prehabilitacji

W sytuacjach, gdy żywienie doustne jest niemożliwe lub niewystarczające, należy rozważyć żywienie dojelitowe poprzez sondę lub przezcewkowo. Decyzja o założeniu gastrostomii odżywczej (PEG) przed planowanym zabiegiem powinna być podjęta w odpowiednim czasie, aby umożliwić gojenie miejsca wkłucia i rozpoczęcie żywienia.

Żywienie pozajelitowe w okresie prehabilitacji stosuje się rzadziej, głównie u pacjentów z ciężkim niedożywieniem i niefunkcjonującym przewodem pokarmowym. Wymaga ono ścisłego monitorowania i współpracy z zespołem medycznym.

Edukacja i wsparcie pacjenta onkologicznego przed operacją

Rola dietetyka w leczeniu nowotworu obejmuje również edukację pacjenta i jego rodziny. Pacjent musi rozumieć, dlaczego właściwe odżywienie jest tak istotne dla powodzenia leczenia i jak może aktywnie wpływać na swój stan zdrowia. Edukacja powinna obejmować:

• wyjaśnienie związku między stanem odżywienia a rokowaniem,
• praktyczne wskazówki dotyczące planowania posiłków,
• radzenie sobie z objawami wpływającymi na apetyt,
• techniki zwiększania wartości odżywczej posiłków,
• bezpieczne stosowanie suplementów diety.

Warto również przygotować pacjenta na zmiany w odżywieniu, które mogą wystąpić po zabiegu operacyjnym, aby nie były one dla niego zaskoczeniem i mógł się do nich mentalnie przygotować.

Monitorowanie i modyfikacja diety pacjenta onkologicznego

Program prehabilitacyjny nie jest statyczny, ponieważ wymaga regularnego monitorowania i modyfikacji w zależności od odpowiedzi pacjenta. Zaleca się cotygodniową ocenę obejmującą:

• pomiar masy ciała i ocenę zmian,
• ocenę spożycia pokarmów (dzienniczki żywieniowe),
• monitorowanie objawów wpływających na odżywianie,
• ocenę tolerancji zastosowanych interwencji,
• kontrolę parametrów biochemicznych.

Terapia żywieniowa w onkologii jest procesem dynamicznym, który wymaga elastyczności i gotowości do szybkiego reagowania na zmieniającą się sytuację kliniczną pacjenta. Jeśli zastosowana strategia nie przynosi oczekiwanych efektów, należy ją zmodyfikować lub zintensyfikować.

Rola dietetyka w leczeniu nowotworu

Skuteczna prehabilitacja wymaga ścisłej współpracy między różnymi specjalistami: onkologiem, chirurgiem, dietetykiem, fizjoterapeutą, psychologiem i pielęgniarką koordynującą. Regularne spotkania zespołu i wymiana informacji o postępach pacjenta są kluczowe dla sukcesu programu.

Dietetycy powinni aktywnie komunikować się z pozostałymi członkami zespołu, informując o stanie odżywienia pacjenta, postępach w realizacji celów żywieniowych oraz ewentualnych problemach wymagających interwencji medycznej.

Podsumowanie

Prehabilitacja onkologiczna to nowoczesne podejście do przygotowania pacjenta do zabiegu operacyjnego, w którym interwencja żywieniowa odgrywa fundamentalną rolę. Dietetycy kliniczni mająmożliwość realnego wpływu na wyniki leczenia poprzez optymalizację stanu odżywienia, stosowanie immunonutrycji i kompleksowe wsparcie pacjenta w okresie przedoperacyjnym.

Skuteczna prehabilitacja wymaga nie tylko wiedzy merytorycznej, ale również umiejętności indywidualizacji zaleceń, elastyczności w działaniu oraz zdolności do pracy w zespole interdyscyplinarnym. Inwestycja czasu i wysiłku w okres przedoperacyjny przekłada się na lepsze wyniki kliniczne, mniejsze ryzyko powikłań i szybszy powrót pacjenta do zdrowia.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania

1. Jak długo powinien trwać program prehabilitacji żywieniowej przed operacją onkologiczną?
   Optymalny czas trwania prehabilitacji to 3-4 tygodnie przed planowanym zabiegiem. W przypadku pacjentów z ciężkim niedożywieniem może być konieczne wydłużenie tego okresu do 4-6 tygodni. Minimalny czas skutecznej interwencji to 7-10 dni, szczególnie gdy stosujemy immunonutrycję.
2. Czy każdy pacjent onkologiczny wymaga suplementacji przed operacją?
   Nie każdy pacjent wymaga suplementacji. Decyzja powinna być oparta na ocenie stanu odżywienia i możliwości pokrycia zapotrzebowania dietą naturalną. Suplementacja jest wskazana u pacjentów z niedożywieniem, znaczną utratą masy ciała lub niemożnością spożycia odpowiedniej ilości pokarmu drogą naturalną.
3. Jakie są najczęstsze błędy w żywieniu pacjentów przed operacją onkologiczną?
   Do najczęstszych błędów należą: zbyt późne rozpoczęcie interwencji żywieniowej, niedoszacowanie zapotrzebowania białkowego, brak indywidualizacji zaleceń, nieuwzględnienie preferencji pacjenta oraz brak systematycznego monitorowania postępów. Ważne jest również unikanie restrykcyjnych diet, które mogą pogłębić niedożywienie.
4. Jak radzić sobie z brakiem apetytu u pacjenta w okresie prehabilitacji?
   Strategie obejmują: stosowanie małych, częstych posiłków (6-8 dziennie), wzbogacanie potraw w kalorie i białko, serwowanie ulubionych potraw pacjenta, dbanie o estetykę posiłków, unikanie zapachów wywołujących nudności, rozważenie farmakoterapii (megestrolu octan, kortykosteroidy) oraz zastosowanie suplementów doustnych o wysokiej gęstości energetycznej.

1. Arends J, Bachmann P, Baracos V, et al. ESPEN guidelines on nutrition in cancer patients. Clinical Nutrition. 2017;36(1):11-48.
2. Gillis C, Carli F. Promoting Perioperative Metabolic and Nutritional Care. Anesthesiology. 2015;123(6):1455-1472.
3. ESPENguidelineonclinicalnutritioninsurgery–Update2025
4. Nowotwory przewodu pokarmowego – wpływ na stan odżywienia, zapobieganie niedożywieniu
5. Wyniszczenie nowotworowe – o nowych wytycznych leczenia żywieniowego według Europejskiego Towarzystwa Onkologii Klinicznej (ESMO, 2021)
6. Sposoby terapii żywieniowej u chorych na nowotwory
7. Postępowanie żywieniowe w chorobach nowotworowych u dzieci
8. Postępowanie dietetyczne przy chorobach nowotworowych
9. Szefel, J., Kruszewski, W. J., & Ciesielski, M. (2009). Żywienie immunomodulujące w onkologii. Współcz Onkol, 1, 9-15.
10. Kłęk, S., Jarosz, J., Kapała, A., Krawczyk, J., Misiak, M., Szczepanek, K., ... & Jassem, J. (2014). Żywienie drogą przewodu pokarmowego (żywienie dojelitowe). J Oncol, 64, 436-442.
11. Gajek, M. D., Oskwarek, U. M., Tomasz, W. P., & Kłęk, S. (2025). Znaczenie i rola interwencji żywieniowej we wspomaganiu leczenia ran przewlekłych w onkologii. Postępy Żywienia Klinicznego, 20, 90-98.
12. Banasiewicz, T., Kobiela, J., Cwaliński, J., Spychalski, P., Przybylska, P., Kornacka, K., ... & Wallner, G. (2023). Rekomendacje w zakresie stosowania prehabilitacji, czyli kompleksowego przygotowania pacjenta do zabiegu operacyjnego. Polish Journal of Surgery, 95(4), 61-91.